Ülkenin her yerinde eşit fiyat olabilmesi için ulaşım masraflarını kim karşılayacak? Elbette devletten başkası değil. Üretilen her mal yeminli muhasebeciler gözetiminde vakıf depolarına aktarılıyor. Bu işlem önemli, çünkü vergi ve sigorta işlemlerinde tamamen bu göz önüne alınıyor.
Ahlak Toplulukları ve Meslek Örgütleri
Kredi sistemine geçmeden önce ahlak topluluklarından ve meslek örgütlerinden söz etmek gerekir. Çünkü bunlar hem adil düzenin temel örgütlü yapılandır hemde kredi sisteminde belirleyici konumundadır.
Her insan normal koşullarda belirli bir ahlak topluluğuna üyedir. Üye olduğu ahlak topluluğu devlet tarafından tanınır ve üyelerinin davranışlarından eğer 'ahlak tezkiyesi' vermişse sorumludur. Ahlak toplulukları dini temelde düşünülmüştür. Müslümanlar, hırıstiyanlar, veya aleviler vb. Bunun dışında farklı ahlak topluluklarının olup olmayacağı bilinmiyor. Ama herkesin mutlaka ahlaki bir örgütü var. Bir kişi herhangi bir girişim yapacağı zaman kendisinden dürüst ve namuslu bir insan olduğuna dair 'ahlak tezkiyesi' isteniyor.
İkinci örgütlenme düzeyi ise mesleki dayanışma örgütleridir. Bunların başında loncalar gelir. Sendikalar ise hak alma örgütleri olarak değil, işçiler arasında dayanışma örgütü, işçilerin aldığı payı, işçiler arasında bölüştüren bir örgüt olarak tasarlanıyor. Zaten adil düzen tam bir uyum ve uzlaşma düzeni olduğu için mücadele söz konusu olmayacaktır.
(Burada siyasi partilerden söz etmiyoruz ama onlar da temel olarak dayanışma örgütü olarak niteleniyor.) Loncalar ve sendikalar üyelerinin yapacağı girişimlerde 'ehliyet belgesi' veriyorlar ve bu belgeyi verdikleri kişilerden bu anlamda sorumlu oluyorlar.
Kredi Sistemi
Adil düzende sınırsız kredi olanaklarının olacağı iddia ediliyor. Tüm bankacılık sistemi ilke olarak devletin elinde bulunuyor. Kişilerin de özel banka kurması yasak değil. Bir kimsenin kendi tasarrufunu başkasına vermesine, ve bu kişinin geçici bir süre fazladan tüketme hakkına sahip olmasına kredi deniyor. 7 tür kredi var. Birden çok kişinin tasarruflarını birleştirip ortak yatırım yapmasına ortaklık kredisi deniyor. Bir kişi parasını 3 Ay bankada yatırdı mı, faiz alamıyor ama isterse aynı miktar parayı 3 ay kendisi kullanabiliyor (istediği zaman). Emek karşılığı kredi, Yatırım projesi karşılığı kredi türleri için iki temel belge gerekiyor. Birincisi ahlak topluluğundan, güvenilirliği belirten 'ahlaki tezkiye' ve mesleki örgütten(lonca veya sendika) bu işi yapmak için ehliyetli olduğunu belirten 'teminatlı ehliyet' belgesi. Diyelim bir projeniz var ama sermayeniz yok, eğer her iki belgeyi de almışsanız, güvenilir ve ehliyetli bir kişiyseniz, o yatırım için gerekli işçilik, hammadde, makine vb. giderleri kredi olarak devlet karşılıyor. Söz konusu çaptaki yatırımda kaç işçi çalışması gerektiğini, kimin ne kadar ücret alması gerektiğini ilgili meslek kuruluşu belirliyor.
Selem Senedi ve Selem Senedi Karşılığı Kredi (Atom Bombası mı?)
Yine Erbakan’ın abartılı üslubuyla siyonizmi yıkmak için atom bombasından dahi daha etkili ilan edilen bir senet olarak tanıtılıyor. Üretilen bir malın ileri bir tarihte teslimatının yapılması karşılığı şimdiden satılması söz konusudur. Diyelim bir malı 3 ay sonra 100 liraya satabileceğinizi düşünüyorsunuz ve diyelim şimdi 70 lira verene bu malı üç ay sonra teslim etme vaadini(selem senedi) veriyorsunuz. S iz daha üretmediğiniz ama mutlaka üreteceğiniz malın karşılığını alıyorsunuz, alıcı da ucuza almış oluyor.
Selem senedinin bu biçimi bize hemen ürünleri daha kış aylarından tüccarlarca ucuza kapatılan köylüleri hatırlatıyor. Evet iddia edildiği gibi bu yöntem ucuzluk sağlayabilir. Ama bu ucuzluğun (tüccarlar sayesinde) tüketiciye yansımayabileceği gibi, üreticileri çok kısa bir sürede tüccarın eline düşürür. Bu haliyle selem senedine nasıl bu kadar önem atfedildiğini anlamak zordur.
Fakat selem senedinden esinlenen bazı uygulamalar bize ipucu sağlayabilir. Son olarak Çorurn belediyesinin giriştiği uygulama buna örnektir. Buna göre belediye müteahhitlere para değil, özel bir senet veriyor. Müteahhitler işçilerine bu belediye senetlerini veriyorlar ve işçiler bu senet karşılığı belediye hizmetlerinden yararlanıyorlar.(Otobüse binip, mağazalarından alışveriş ediyorlar). Belediye müteahhitlerin inşa ettiği binaları, dükkanları ise daha bitmeden (selem senedi gibi) satıyor ve kendisi hiç nakit harcamadığı gibi bir anda elinde nakit birikiyor. .
Fakat, bu nakit-senet hareketlerinin ilk başta rahatlatıcı etkisi olsa bile sistem oturduktan sonra nelerin olacağı bilinmiyor. Bu yöntem sonucunda, gelecek dönem yapacakları üretimlerini sürekli satmaya zorlanan üreticiler ve belediyelerle karşılaşmak gerçek ve yüksek bir olasılıktır.
Selem senedinin bir tür atom bombası olduğu kesin. Ama özel mülkiyet koşullarındakinin başına patlayacağı belli değil(muhtemelen küçük üreticilerin başına patlar).
Kredi ,sisteminin esas kaynağı devlettir. Devlet emeği, projesi olan herkesi krediyle destekler. Bu nedenle herkes proje karşılığı rahatça kredi alabileceğinden, projeler için işgücü bulmak zorlaşacaktır. Bu yöntemle işsizlik de ortadan kalkacaktır. Peki hem karşılıksız para basılmayacak hem de devlet bu değirmenin ' suyunu nereden bulacak. Hani (bireylerdeki) refah artışını beş mikrobu öldürerek sağlamak olanaklı oldu diyelim. Peki kredi bolluğunun kaynağı ne olacak? Bu soruyu biraz sonra yeniden soracağız.
Vergi Sistemi ve Bölüşüm Biçimi
Beş mikroptan biri haksız vergiler idi. Milli görüşe göre bugünkü devlet çok çeşitli isimler altında vergi almaktadır ve bunlar haksızdır. Sadece üreticiye haksızlık değil, yatırımları dizginlediği için son tahlilde devlet gelirlerini azaltıcı bir mikroptur. Adil düzende bütün vergi ve fonlar lağvedilecektir. Bunun yerine devletin üretim yaptığı katkı oranında bir pay olarak tek vergi almayacaktır. Tek ve sabit bir vergi.
Diyelim ki yeni bir proje için girişimciler (tesis sahipleri), yönetici kadro, emek gücünü sunan sendika, hammadde vb. temin edenler bir araya geldiler. Devlet de beşinci bir etken olarak genel hizmetleri sunan ortak olarak bu projeye dahil olacaktır. Devlet bir yandan altyapı hizmetlerini (elektrik, su iletişim, ulaşım vb.) diğer yandan tanzim hizmetlerini (muhasebe ve ambar hizmetleri) gerçekleştirecektir.
Devletin ve her bir üretim faktörünün (tesis,emek,hammadde,yönetim,genel hizmetler) alacağı payın temel esasları Anayasa'da belirlenir. Her bir yatırım projesi için kimin ne kadar pay alacağını bu esaslara göre uzmanlar belirler. Diyelim ki her bir faktör üretimin beşte birini alacak.
Diyelim bir ay boyunca (söz konusu yatırım motor fabrikası olsun) 100 motor üretildi. Herkes payını para cinsinden değil motor cinsinden alır. Motorlar ambara teslim edildiği, o anki fiyatından karşılığı alındığı vakit her faktörün 20 motor karşılığı geliri var demektir.(Diyelim ki 100 motor üretildi ama piyasanın ihtiyacı 5O motor. Bu durumda hangi 50 motor karşılığını bulacak? Kullanılmayan motorlar ne olacak? Planlama yapmadan bu sistem yürüyebilir mi? Sorular çoğaltılabilir.)
Devlet de diğer ortaklar gibi 20 motor sahibi ve ayrıca kimseden vergi almıyor. İşçiler sendika aracılığıyla 20 motor karşılığını alıyorlar ve meslek örgütleri olan sendikanın daha önce belirlemiş olduğu ölçülere göre paylaşıyorlar.(Meslek örgütü hangi nitelikteki bir emekçinin ne kadar pay alması gerektiğini önceden belirlemiş). Vergi para olara değil, üretilen mal cinsinden ödeniyor. Yine ambara teslim ediliyor. Vergi beyana göre ve yeminli ambar memurlarının hesaplarına göre veriliyor.
Devlet kredi bolluğunu yaratacak kaynağı nereden temin edecek? Şimdi bu sorunun yanıtını arayabiliriz. En önemli kaynağı işte üretimden alacağı bu paydır. Devlet bu payın dışında başka bir vergi alınmayacağı için sürekli yeni yatırımlara girişileceği ve aslında devletin gelirinin de sürekli artacağı varsayılmıştır. Devletin bunun dışında da gelirleri var. Devlet meraların, ormanların, toprağın sahibidir. Çünkü aslen buralar şehitlerindir, ve şehitleri devlet temsil eder. Ayrıca devlet bazı sebeplerle şu veya bu tesisin sahibi olabilir, bunlar da gelir kaynağıdır. Devlet ayrıca huzur, asayiş ve güvenlik karşılığında vergilendirilmeyen servetlerden küçük bir pay  alacaktır. İşte devletin tüm kaynaklan bunlardır. Bu kaynaklar kredi bolluğu için yeter mi bilinmez ama üzerinde durmaya değer bir kaç nokta var.
Bugünkü kapitalist sistem bile gelir dağılımındaki çarpıklığı biraz olsun gidermek, biraz olsun dengelemek için artan oranlı vergilendirme yapmaktadır. Yani az kazanandan az, çok kazanandan çok vergi prensibi gözetilmektedir. Türkiye gibi talan ekonomisine dönüşen örnekleri bir yana bırakırsak, klasik kapitalist ülkelerde sağlam bir vergi sistemi vardır ve bu prensip uygulanır. Adil olduğunu söyleyen bir düzen ise, 'zenginlerin kazancı gayri meşru mudur ki onlardan daha çok vergi alalım' deyip tek oranlı bir vergi öngörmektedir.
İkinci nokta ise zekat konusudur. İslami ekonominin diğer arayışlarında zekat'a temel bir önem verilir. Aslında gerçek servet üzerinden alındığında oldukça yüksek servet vergilerine dönüşen zekat, normal koşullarda yoksullara verilecek kredilerin kaynağı olarak görünür. Adil düzen ise nedense bunu es geçmekte, veya servetten cüzi bir miktar (o da sigorta karşılığı olarak) pay almayı düşünmektedir. Bu nokta adil düzenin yeni koşullara uyum sağlarken bazı temel tarihsel bağlarını da koparmaya başladığım gösteriyor.
Gelirden vergi alınmadığına göre, sadece üretimden vergi alındığına göre. Hem de üretim esnasında alındığına göre, adil düzende tüccardan vergi alacak herhangi bir mekanizma görünmüyor. Tüccarlar bilinçli olarak mı vergi sisteminin dışında tutuluyor(ki adil düzenin geleneksel kökleri açısından anlamlı bir tutumdur), yoksa eklektik ve yer yer hayali olan adil düzenin sıradan bir çarpıklığımıdır?
Sınıf Mücadelesi mi, Toplumsal Uzlaşma mı?
Adil düzen bir barış düzeni olarak tanıtılıyor. Toplumsal kesimler, meslekler arasında herhangi bir paylaşım kavgasının olmayacağını ifade etmektedirler. Aslında bu mesnetsiz değildir. Fakat toplumsal mücadelenin sadece dağıtımdan kaynaklandığını sandığı için elbette yanılmaktadır. "Adil düzenin menfaat çatışması düzeni değil ortaklık düzenidir", tezi yukarıda anlattığımız üretim biçiminden besleniyor.
Üretimin başında bir araya gelen unsurlar (emek, girişimci,devlet vb.) daha başından anayasal dayanaklarla belirlenen paylaşım oranları üzerinde anlaşıyorlar. Burada söz konusu olan herhangi bir ücret değil, herkesin kendi payıdır. İşçiler üretim I00 olursa 20 pay alırlar, 200 olursa 40 pay, 500 olursa 100 pay alırlar. Bu durumda kimse kimseyle pazarlık etme şansına sahip değil ve böyle bir ihtiyaç da yok. Çünkü kesimler birbirleriyle mücadele edeceklerine elbirliği yapıp, paylarım arttırmak için üretimi arttırma yoluna gideceklerdir.
Bu durumda sınıf mücadelesi değil büyük bir uzlaşma gerçekleşecek, ve üretim sürekli artacaktır. Böyle bir sistemde sendikaların rolü de tamamen değişmektedir, tamamen bir meslek örgütüne dönüşmektedir.
Bu uzlaşmanın maddi temeli olarak şu örnek veriliyor. Herkesin bir doktoru olacaktı ve bu gideri devlet karşılayacaktır. Doktorlar gelirlerini devletten ama ilgilendikleri insan sayısı kadar alacaklardır, Bu durumda doktorlar daha çok tedavi yapmak için değil, insanları daha sağlam tutmak için(hastalıktan korumak için) uğraşacaktır. Çünkü ne kadar kişi kendisini tercih ederse geliri artacaktır. Bu durumda da doktor ile hasta arasında bir kandırmaca değil, uyum ortaya çıkacaktır. Doktor ile hasta arasında çıkar paralelliği vardır.
Adil düzen esas sorunun bölüşüm alanından kaynaklandığını sandığı için, bölüşüm prensiplerini kapitalist emek piyasasının denetiminden alıp anayasal bağlayıcılığa ve devlet denetimine bırakmaktadır. Fiiliyatta ise temel sorun ücretli emek köleliğinden kaynaklandığı için, sınıf mücadelesi devam edecek, grevler devam edecektir. Bu durumda adil düzen (belediyelerde olduğu gibi) işçi direnişlerini zorla bastırmaya gidecektir. Benzer bir durum tüm toplumsal düzeylerde ortaya çıkacaktır. Genel toplumsal uzlaşma bekleyen adil düzen, gerçek çelişkilerle karşılaştığında baskıcı yöntemler uygulamaktan başka bir yol bulamayacaktır.
Sosyal Güvenlik ve Sigorta Sistemi, Emeklilik
Hiç kimse sigorta primi ödemiyor ama herkes sigortalı. Bütün malvarlıkları küçük bir ücret karşılığı sigortalı sayılıyor. Fakat özellikle mal varlıklarının sigorta bedeli beyan edilerek ödenen vergi ile ölçülüyor. Böylelikle verginin beyana göre alınmasının sakıncaları da giderilmiş oluyor. Diyelim ki bir kişi varlığı 100 iken 50 beyan etti. Vergi mahkemeleri vb. olmadığı için kimse buna karışmıyor. Fakat bir gün bu varlığa zarar gelirse, zararın tazmini de 50 üzerinden yapılacak. Bu durum verginin doğru beyan edilmesini teşvik edecek. Sadece sigorta bedeli değil, bir gayrimenkulun değeri, hisse senedi bedeli ve istimlak bedeli de beyan edilen vergiyle belirlenecektir. Ayrıca kredi sisteminde de beyan edilen ve ödenen vergi birincil belirleyici olacaktır. Dahâ çok vergi ödeyen daha öncelikli ve daha çok kredi alacaktır. Adeta ödenen vergi ahlak ve ehliyet tezkiyelerinden sonra bir kişinin toplumsal konumunu belirleyen üçüncü bir belge niteliğini taşıyor.
Ayrıca hiç kimse emeklilik için prim ödemeyecek. Ama herkes sigortalı olacak. Belli bir vasıftaki bir kişinin emekli olunca veya işsiz kalınca ne kadar gelir elde edeceği önceden belli olacak. İsteyen istediği an emekli olabilecek ama emekli olan kredi alma hakkını kaybedecek. Bütün bunların kaynağı da yine devletin gelirleridir.
Adil Ekonomik Düzenin Problemleri
Adil ekonomik düzenin klasik bir islami ekonomi modeli olmadığı ve kendine has özellikleri olduğu açıktır. Bir yandan serbest piyasa vurgusu yapılıyor ama fiyatlar bile her ürünün (devlet denetiminde olan) vakfı tarafından belirleniyor. Hem piyasa deniyor hem de ülke çapında tek fiyat uygulanıyor, ürünler tek elde toplanıyor. Bu durumu serbest piyasacı islamcılar şiddetle eleştiriyorlar ve bu haliyle adil düzeni sosyalizan buluyorlar.
Vergi dahi ürün cinsinden toplanıyor. Böyle bir sistemin gerektireceği depolama sistemi ve dağıtım mekanizması muazzam büyüklükte olmalıdır. Bu soruna adil ekonomik düzende değinilmiyor bile.
Bütün bir tasarım motor; buğday vb. ürünler için yapılmış. Günümüzde hızla gelişen hizmet sektöründe verginin nasıl ödeneceği adil ekonomik düzenin ilgisini çekmiyor. Mesela bir otel vergisini, yataklarını yılda bir ay devlete vererek mi ödeyecek?
Bir diğer eleştiri konusu ise selem senedine yapılan abartılı vurgudur. Selem senedi benzeri uygulamaların islam tarihindeki kötü sonuçlan bizzat islamcı ekonomistler tarafından vurgulanmaktadır.
Müslüman insanı, irfanlı imanlı insanı temel aldığını, konuya ekonomik değil ahlaki açıdan yaklaştığını söyleyen bir ideoloji bütün dikkatini 'üretmeden tüketmek isteyen' insanı dizginlemek için kullanmaktadır. Aslında adil düzenin kendi insanına güvenmediğini söyleyebiliriz. Erkeklerin şehvet duygularına güvenmediği için kadını örten bu ideoloji, üretmeden tüketme özelliğine güvenmediği için bin bir iktisadi önlem almıştır.
Adil Düzen ve Sosyalizm
Yukarıdaki eleştirileri çoğaltmak olasıdır ama amacımız bakımından çok da anlamlı değildir. Çünkü adil düzen eklektik, sonradan içi doldurulmuş, yer yer ütopik ve birçok ideolojiden etkilenmiş bir modeldir. Kendi içinde çelişkiler barındırdığı gibi, bir çok bakımdan tezleri oldukça zayıftır. Üstelik bizim açımızdan en büyük zaafı, sömürünün en yaygın biçimini (artı emeğe el koyma) kutsamış olmasıdır.
Hedeflediği düzenin son tahlilde bir kapitalizm olması veya oraya varacak olmağı bizim her ikisini özdeşleştirmemiz gerektiğini göstermez. Çünkü adil ekonomik düzen kendi içinde 'yapma' da olsa özgün özellikler taşımaktadır.
Birçok açıdan (en azından bugünkü haliyle) sosyalizmin ekonomisinden esinlendiği açıktır(Fakat, gelen eleştiriler sonucunda giderek piyasacı yönünün arınması beklenebilir).
Sosyalizmle birinci benzerliği ekonomiye baştan teknik bir sorun olarak değil ideolojik yaklaşmasıdır. Para ve fiyat sistemindeki çarpık benzeşimler de dikkat çekicidir. Bu ideoloji kendisini tarihsel olarak 'ortaklık düzeni', 'ortaklık ekonomisi' olarak nitelemektedir. Bu ortaklığın yukarda anlattığımız girişim yatırım örneğindeki gibi emek, girişimci, yönetici, devlet, hammadde temin edicisi(tüccar) arasındaki bir ortaklığa dayalı bir üretim sistemi hayal ettiği açıktır.
Birçok sosyalist düşünür adil düzeni basitçe kapitalizmdir deyip geçiştirmektedir. Mesela kapitalist sendikal düzenle islamın veya adil düzenin öngördüğü düzen aynı değildir. Adil düzen uyum varsaydığı için grev hakkından söz etmez bile. İran da grevlere karşı yürütülen katliamlar başlangıçta ütopik olması bakımından olumlu gibi gözüken bu özelliğin aslında pratikte (böyle bir uyum yakalanamadığından) çok vahim sonuçlara yol açtığını göstermiştir. Ütopik ama esas olarak korporatist olan özellikleriyle adil düzen klasik bir kapitalizmden çok farklıdır. Çoğu kez sınıf fark mı gözardı ettiği için çok daha gericidir, bu bakımdan faşizme daha yakındır.
Sosyalizme olan benzerlikleri bu bakımdan yanıltıcıdır. Asıl hedefi kapitalizmin yağmacı özelliklerine sınırlayıp, ahlak çöküntüsüne yol açan eşitsizlikleri yumuşatmak, sınıf mücadelesinin çok alt düzeyde olduğu bir toplum yaratmaktır. Japonya’nın kültürü ve adanmış insanının yerine islami kapitalizm de müslüman, irfanlı,imanlı insana ve ortaklık ekonomisinden gelen uyuma dayanarak yükselmek ve gelişmek istiyor.
Adil düzen sosyalizmin gerilemesinin ve bunun sonucunda fütursuzlaşan kapitalizmin (hiçbir sınır tanımadan bütün değerleri çökerterek) yarattığı boşluktan sıyrılmaya çalışan, hem ütopik-eklektik bir arayıştır hem de gerektiğinde dinci faşizme zemin hazırlayabilecek bir niteliğe de sahiptir. Bir yandan kapitalizmi dizginlemeye ve kendi değerleriyle etkilemeye çalışırken, diğer yandan kendisi de etkilenmektedir. Adil düzen ezilen veya pastadan, rant gelirlerinden pay almak isteyen vb. kitlelerin bütün taleplerinin cisimleştiği bir slogan olarak belirmektedir. İçeriği zaman içinde doldurulmaktadır. Üstelik muhalefeti esas olarak ekonomik düzeyden değil ahlaki -politik düzeyden başlamaktadır. Bu nedenle programatik öğeleri çok belirleyici değildir.
On1an bulundukları muhalefet kürsüsünden, devrimci bir alternatifle indirmek o kadar kolay değildir. Çünkü onlar sadece muhalefet ve daha çok pay önermiyorlar, ucunda ölüm veya işkence olmayan, somut bir refah artışı olan bir mücadele öneriyorlar. Bu nedenle düzenle bir biçimde eklemlenme yaşıyorlar. Kendi özgürlük ve eşitlik anlayışımızı somut bir talep olarak bir bayrak gibi dalgalandırırken, islamcı dalgayı düzenle eklemlendiği noktadan radikal bir eleştiri bombardımanına uğratmak olanaklıdır. Onların adalet ve eşitlik sloganlarının sahteliğini işte bu noktalarda açığa çıkarabiliriz.